Сэрии хаарыйбатах дьоно диэн суох

Дакылаат тиэмэтэ:

Сэрии хаарыйбатах дьоно диэн суох

В.В. Скрябин аатынан

Чүүйэ орто оскуолатын

7 кылааһын үөрэнээччитэ

Федорова Юлиана үлэтэ

Салайаччы: Федорова Екатерина Николаевна

В.В. Скрябин аатынан

Чүүйэ орто оскуолатын педагог-бибилитиэкэрэ.

Иһинээҕитэ

Киириитэ..........................................................................................................3

• Баһа. Сэрии биһиги аймахха содула...........................................3
• Баһа. Климентовтар төрүттэрэ.....................................................6

2.1. Төрүттэрэ Филипп Климентов – “Суруксут Силип”..........6

2.2. Иитиллибитинэн Климентовтар ..........................................6

2.3. Кэскил дьиэ-кэргэҥҥэ түстэнэр............................................7

Түмүгэ..............................................................................................................11

Туһаныллыбыт литература............................................................................12

Киириитэ

Үлэ тоҕоостооҕо:

Улуу Кыайыы суолтата биһиги өйбүтүттэн-санаабытыттан хаһан да сүтүө суоҕа.

Сэрии иэдээнэ тугунан да кэмнэммэт, мээрэйдэммэт. Кыайыы туһугар аҕа көлүөнэлэр, олохторун толук уурбуттарын, күүһү таһынан үлэлээбиттэрин, тоҥмуттарын – аччыктаабыттарын кэнники көлүөнэлэр билиэхтээхпит, “харах уулаах бырааһынньык” диэн тоҕо ааттыылларын өрүү өйдүү-саныы сылдьыахтаахпыт. Хас биирдии киһи бу орто туруу дойдуга олох олороору, кэнниттэн кэнчээри ыччатын хааллараары, дьол диэн тугун билээри кэлэр. Бу сэриигэ олох олорбокко, аҕа ууһун салҕабакка төннүбүт төһөлөөх киһи баара буолуой? Сэрии диэн бу олох иэдээнэ, алдьархайа! Сэрии алдьархайа аны хаһан да хатыламматын, эйэлээх олоҕу уһансыбыт үтүө дьоммут ааттара үйэлэр тухары умнуллубатын!

Чинчийии сыала: Хас биирдии оҕо, дьиэ кэргэн, аймах бэйэтин төрдүн-ууһун билиэхтээх, үөрэтиэхтээх.

Соруктара:

• Төрдүн – ууһун билбэт киһи силиһэ быстыбыт мас курдук кэхтэн – эстэн барыаҕа;
• Климентовтар төрүттэрэ;
• Аҕа дойду сэриитигэр өстөөхтөрү утары охсуспут ини – бии Климентовтар.
• баһа. Сэрии биһиги аймахха содула

Күн-дьыл аастаҕын аайы Улуу Кыайыы суолтатын ордук дириҥник өйдүүгүн. Кыайыы туһугар сэриилэспиттэр, тыылга үлэлээбиттэр, сэрии сылларыгар аас-туор олохтоммут оҕолор – бу барыта биһиги дьоммут , бары биир ситимнээхпит. Сэрии хаарыйбатах дьоно диэн суох. Дьон төрдүн-ууһун диэки хайыста, кимтэн кииннээҕин ырытар буолла, хантан хааннааҕын хасыһан билэ сатыыр идэлэннэ. Бу үчүгэй. Үгүспүт кырдьаҕастарбыт барбыттарын кэннэ биирдэ өйдөннүбүт, ыйыталаһыахпыт иһин аттыбытыгар билээччилэрбит номнуо суох буолбуттар. Оҕо сылдьан кэпсииллэрин иҥэн-тоҥон истибэтэх, суолталаабатах эбиппит. Биир бэйэм Сээркээн сэһэнньит эһэлээх этим, Дьөгүөр Борокуоппайабыс Доҕордуурап диэн, сүрдээх үлэһит, тоҕус уонун лаппа ааһан баран бу орто дойдуттан оҕолорун, сиэттэрин ортолоругар сымнаҕастык барбыта. Кини биир эрэ нэдиэлэ сыппыта, ол сытыар диэри хотоҥҥо балбаах соһон, мууһун-маһын киллэрэ сылдьыбыта, өлүөн биир сыл иннинээҕи сайыҥҥа дылы күөлгэ тыынан киирэн туулаан тахсара. Эһэм үлэ фронугар сылдьыбыт, бэрт элбэхтик таһаҕас таһыытыгар Өлүөхүмэнэн, Алданынан айаннаабыт холкуос туруу үлэһитэ этэ. Кини Маачаҕа үлэ фронугар сылдьыбытын кэпсиирэ, онно үп-үрүҥ харахтаах, иккилии миэтэрэ үрдүктээх пиин омуктар бааллара, ол эрэйдээхтэр чуолҕан түннүгүнэн нуорма килиэптэрин ылан, муустаах уулаах буочукаттан уу иһэн баран сарсыарда мас кэрдэ үүрүллэн бараллара, киэһэ хараҥа буолбутун кэннэ үүрүллэн кэлэллэрэ, эмиэ чуолҕаннарыттан килиэп ылан, муустаах ууну иһэн, утуйа бараллара диэн кэпсиирэ. Ол дьон өлөн бөҕөлөр үһү, улахан да, кыра да буол, нуорма килиэбиҥ тэҥ буоллаҕа. Эһэлээх-эбэм Үөһэ-Бүлүү Хомустааҕар хоргуйан, ыксаан, Тамалакааҥҥа көһөн кэлбиттэр. Манна олордохторуна араас быстарбыттар, ыарыһахтар хонон ааһалларын кэпсииллэрэ. Дьон хоргуйуута сүрдээх үһү, оттон Тамалакааҥҥа дьон быстарбатах, оччотооҕу холкуос салайааччыларын үтүөлэринэн. Оҕо эрдэхпитинэ, Үөһээ-Бүлүүгэ олохсуйбуппут кэннэ, биһиэхэ Хомустаах киһитэ Лебедкин сылдьан ааһара. Дьонум кинини наһаа аһынар этилэр, чэйдэтэ сатыыллара, киһилэрэ тымныы ууну иһэн баран тахсан барара. Наар итирик буолара. Кинини дьон «Танкист, вперед!», «майор» диэн ааттыыллара. Таанкаҕа умайбыт дииллэрэ. Майор званиелаах, уордьаннаах үһү. Аны санаатахха, сэриигэ отуора хамсаан, хаана алдьаммыт, эйэлээх олоххо сатаан миэстэтин булбатах киһи эбит, өр барбатаҕа, өлбүт этэ. Дьон да сыһыана мөлтөх быһыылааҕа, кини итирэн сэриигэ сылдьар курдук тыллаһарын күлүү-элэк гынар курдук кэпсииллэрэ. Арай мин дьонум киһилии сыһыаннаһаллар быһыылааҕа, оттон биһиги, оҕолор, эмиэ итирик киһи киирдэ диэн абааһы көрөр этибит да, өр буолбат этэ, тахсан барара. Таайым Ньукулай Дьөгүөрэбис Доҕордуурап Дьоппуон сэриитигэр сылдьан кэлбит этэ, оччолорго кинилэри ким да сэриигэ сылдьыбыттар ахсааннарыгар киллэрбэт этэ. Сэриигэ сылдьан аччыктаабытын, утаппытын, утаппытын туһунан кэпсиир буолара.

Бу сааһыран баран билбитим, аҕам бииргэ төрөөбүттэрэ түөрт ини-бии Буораахаптар Тамалакаантан сэриигэ баран өлбүттэр эбит. Кинилэр сырдык ааттарын кэриэстээммин ааттыыбын:

• Василий Михайлович Буораахап, 1912 сыллааҕы төрүөх, 1941 сыллаахха фроҥҥа барбыт, 1943 сыл кулун тутар 19 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар охтубут, Тула куорат таһыгар Угадскай СЭТ-1381 диэн сиргэ көмүллүбүт.
• Трофим Михайлович Буораахап, 1902 сыллаах төрүөх, 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт, 1942 сыл алтынньытыгар өлбүт, Сталинград анныгар Кузьмичи дэриэбинэҕэ көмүллүбүт.
• Абрам Петрович Антонов (ыалга иитиллибитинэн), 1915с.т. 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт, 1947сыллаахха өлбүт, ханна көмүллүбүтэ биллибэт.
• Игнатий Михайлович Прокопьев, Буораах диэн аатын сөбүлээбэккэ, бэйэтэ уларыттарбыт, 1923 сыллаах төрүөх. 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт, бааһырыытыттан 1946 сыллаахха өлбүт, Хабаровскай куоракка көмүллүбүт.

Эһэбин кытта бииргэ төрөөбүт балта Аана Үөһээ-Бүлүү Далырыгар олорбут, Никиитэ диэн оҕонньордоох, күҥҥэ көрбүт соҕотох оҕолоро Михаил Никитич Дондуров, 1921 сыллааҕы төрүөх, 1941 сыллаахха сэриигэ тылланан барбыт курдук, связист үһү диэн буолара. 1942 сыллаахха сураҕа суох сүппүт диэн биллэриигэ кэлбит. Ийэтэ Аана хара өлүөр диэри, сэттэ уонуссыллар буолуохтарыгар дылы, оҕотун күүппүтүн туһунан ССРС норуодунай учуутала Михаил Андреевич Алексеев суруйууларыгар баар. Астаабыт аһыттан ууран, суол төрдүн манаан олороохтообута үһү. Кэлин биллибитинэн, кини Калининградскай уобалас Ржевскэй оройуонун Собакино диэн дэриэбинэтигэр көмүллэ сытар эбит. Бу туһаайыынан эмиэ суолталаах кырыктаах кыргыһыылар буолбуттара биллэр.

Дьылҕа Хаан ыйааҕынан Магадан куоракка пединститутка үөрэнэ сылдьан Мэҥэ-Хаҥалас уолугар Климентов Терентий Терентьевичкэ кэргэн тахсаммын, ыал буолан, түөрт оҕону төрөтөн, улаатыннардыбыт, элбэх сиэннэннибит. Холбоһон баран билбитим, Климентовтартан эмиэ түөрт киһи сэриигэ баран, кыргыһыы хонуутугар охтубуттар эбит. Хотунум Татьяна Михайловна Климентова (Григорьева) кэпсээниттэн элбэҕи билэн, бу аймах сэриигэ наһаа хаарыйтарбытын билбитим. Онон Кыайыы 60 сылыгар ини-бии Климентовтар тустарынан «Биһиги аймахха сэрии содула» диэн дакылаат оҥорон, сэттис кылааска үөрэнэр сиэним Сережа Бурцев “Колесо истории” диэн конференцияҕа кыттыыны ылбыта. Онтон бэһис кылааска үөрэнэр сиэним Аня Охлопкова эбэтин аймахтарын туһунан «Сэрии огдообото уонна сэрии тулаайахтара» диэн дакылаатынан кыттыбыта. Сити сыл Тараҕай нэһилиэгин Табаҕа орто оскуолатын түмэлигэр (Климентовтар үөскээбит-үүммүт, төрөөбүт төрүт сирдэрэ), Наахара орто оскуолатын (эбэбит Татьяна Михайловна төрөөбүт, үөрэммит дойдута, Терентий Дмитриевич Климентов учууталлаабыт, завучтаабыт оскуолата) түмэлигэр уонна улуус кыраайы үөрэтэр түмэлигэр муспут матырыйаалбынан альбом оҥортооммун туттаран, сэриигэ өлбүттэр кэриэстэрин үйэтитиигэ сэмэй кылааппын оҥорбутум. 2005 сылтан Табаҕа орто оскуолатыгар ини-бии Климентовтар ааттарынан стипендия олохтообутум, онно Николай Романович Климентов, ини-биилэр сиэннэрэ, кыттыһар. Мантан салгыы Климентовтар, онтон Григорьевтар аймахтар тустарынан тугу билбиппин кэнчээри ыччаппытыгар анаан суруйабын.

2. баһа. Климентовтар төрүттэрэ

2.1. Төрүттэрэ Филипп Климентов – “Суруксут Силип”

Наһаа тахсан, сайдан-үүнэн испит дьон эбиттэр. Климентовтар диэн Уччус Тараҕай нэһилиэгэр олорон ааспыт дьон. Төрүттэрэ Филипп Климентов диэн эбит, бу туһунан 1959 сыллаахха от ыйыгар улахан эдьиийдэрэ Өрүүнэ (Ирина Дмитриевна Климетова) быраатыгар Дмитрий Дмитриевичка кэпсээбитин суруммута Д.Д.Климентов дьиэтээҕи архыыбыгар баар.”Бу Климентов Филиби дьон “Суруксут оҕонньор” диэн ааттыыллар эбит. Кини Сиэги-үөт, Кураанах алаас диэн сирдэринэн олохсуйан олорбута эбитэ үһү. Үөрэхтээх эбитэ буолуо, улуус суруксута буола сылдьыбыт. Кини баара эрэ икки уоллаах эбит. Киэнньэ Уйбаан уонна Холтуун Ньукулай диэн. Холтуун Ньукулай улаханнара үһү. Кинини улахан күүстээх киһи дииллэрэ. Кэргэннээх эрээри биирдэ да оҕоломмотох. Биһиги таайбытын кытта бииргэ төрөөбүт Лоппойор Ньукулааһы (Бурнашову) уонна Атара эмээхсини ылан иитэн киһи оҥортообут. Ньукулаас уонна биһиги аҕабыт Миитэрэй бииргэ төрөөбүт Бурнашовтар эбиттэр, ону ини-бии Киэнньэ Уйбаан уонна Холтуун Ньукулай Климентовтар иитэн улаатыннарбыттар. Киэнньэ – Уйбаан Климентов бастакы кэргэниттэн Молой Мэхээлэ уонна Хобороос төрөөбүттэр”.

Молой Мэхээлэттэн (Михаил Иванович) бастакы оҕото Павел Михайлович (Байбаас) төрүүр, киниттэн Гаврил Павлович Климентов 1923 с. төрөөбүт, 1942 сыллаахха атырдьах ыйыгар сэриигэ ыҥырыллан барбыт, 1943 сыллаахха кулун тутар ыйга сураҕа суох сүппүт. Быраа

2.2. Иитиллибитинэн Климентовтар

Холтуун Ньукулай ииппит Лоппойор Ньукулааһыттан, Николай Николаевич Климетовтан, Костя диэн оҕо 6-7 сааһыгар өлбүт, кэргэнэ Өкүлүүн маҥнайгы кэргэниттэн төрөөбүт кыыс Матрена Николаевна Климентова (Хаандыга) Ольга диэн кыыстаах, Валерий диэн уола өлбүт. Оттон Киэнньэ Уйбаан – биһиги эһэбит. Кинини “Балык Уйбаан” диэн эмиэ ааттыыллара эбитэ үһү. Иккитэ кэргэннэммит. Бастакы кэргэниттэн, этэн аһарбыппыт курдук, Молой Мэхээлэ кэлин Байбаас, Токкороо Бүөтүр, Тэҥкэ, Балбаара (Уллуҥнуур кэргэнэ) диэн оҕолордооҕо. “Киэнньэ Уйбаан иккис кэргэнэ Екатерина Васильевна Шамаева (Маттаахаан) диэн. Кини аҕата Буостай Баһылай Хара нэһилиэгин баайа эбит. Маттаахаан Кэтэриинэ дь: сааһыгар сүктүбүт. Сүрдээх сытыы-хотуу, тыллаах-өстөөх дьахтар эбитэ үһү. Эрин Киэнньэ оҕонньору утары көрдөрбөтөҕө үһү. Сир былдьаһан чугастааҕы ыалларын – Сымыыт Өндөрөйү, Чаччаҕай уола Дор Оҕонньору кытта охсуһара үһү. Уҥуоҕунан кыра эрээри сүрдээх суон, улахан сирэйдээх, модьу эмээхсин эбитэ үһү. Төбөтө салҕа эбит. Ол иһин кэлин оҕолор эбэлэрин дьээбэлиир эбиттэр. Тэрэнтэй: “Лэҥкээһэй, Лэҥкээһэй...”- дии-дии төбөтүн эргичиҥнэтэ-эргичиҥнэтэ куотан хаалара үһү. Эмээхсин маһынан быраҕан хаалара үһү. Сүтэн кэлээт сотору соҕус Суруксут оҕонньоргокыайан айааһамматах ат баарын айааһаабыта үһү. Ол курдук наһаа үлэһит дьахтар эбит. Биирдэ эрэ төрөөбүт. Иккитигэрбарбыт кыыс оҕото тумнастан өлбүтүн кэннэ биирдэ да оҕоломмотох. Дьэ ол иһин Тараҕайга Махсыын Бурнашов диэн сэттэ уоллаах оҕонньортон мин аҕабын, төрөөбүтэ 15 хоммут оҕону, иитэ ылаллар. Лоппойору Холтуун Ньукулай, Миитэрэйи Киэнньэ Уйбаан Климентовтар ииппиттэр.

Дьэ биһиги эһэбит “Киэнньэ Уйбаан, Маттаахаан Кэтириис буолан Ньаараҕа сир-уот тэринэн, оҕо ииттэн ыал буолан олорбуттар. Маҥнай отор дьиэ кэнинээҕи ампаар дьиэҕэ, онтон отор дьиэни туттан олорбуттар. Кэнники аҕам улаатан, туран, ыал буолан иһэн арҕаа балаҕаны туттан, онтон 1924 сыллаахха куулаҕа саҥа нуучча дьиэтин туттан олорбуттар. Ньаараҕа биһиги эһэбит ааҕы кытта Сымыыт Өндөрөй (Гавриил Андреевич Левин аҕата), Хаһытыкылар – Архыып, Чалыр Сэмэн, Батаҥа Өлөксөй, Түөтэйэ Бүөтүр, Ньолоорбо Бүөтүр Ыстаараһыннар аҕалара олорбуттар эбит. Маттаахаан Сымыыт Өндөрөйү, Хаһытыкы Бөтүрүүскэни кытта куруук этиһэрэ, үөхсэрэ, охсуһара үһү”.

2.4. Кэскил дьиэ-кэргэҥҥэ түстэнэр

Аҕа дойду улуу сэриитэ хас биирдии ыал дьылҕатыгар суолун-ииһин хаалларбыта. Мин ийэбинэн хос эһэм Климентов Егор Дмитриевич убайдара Николай, Прокопий, Терентий, Константин Аҕа дойду көмүскэлигэр олохторун толук уурбуттарын, Кыайыы туох сыананан ситиһиллибитин, хаалбыттар тыылга Кыайыыны уһансан күүһү таһынан үлэлээбиттэрин, хайдах-туох дьон этилэрин дьоммуттан истэн билэбин. 1941 с. саҕаламмыт Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии 20-тэн тахса мөлүйүөн сэбиэскэй киһи тыынын быспыта дииллэр. Аҕа дойду улуу сэриитигэр Саха сириттэн биир ыалтан түөрт бииргэ төрөөбүттэр фроҥҥа баран өлбүттэрэ олох аҕыйах. Биир итинник ыалынан Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгиттэн Климентовтар буолаллар.

Уон биир оҕолоох Дмитрий Иванович, Анна Васильевна Климентовтар оҕолорун хайдах иитэн-үөрэтэн, такайан улаатыннарбыттара, биһиэхэ, ыччаттарыгар үтүө холобур буолар.

Дмитрий Иванович Сэбиэскэй былаас буолуутугар саҥа олоххо тардыһыыта күүһүрбүтэ. Бүтэйдээххэ аан бастаан тэриллибит кредитнэй табаарыстыбаҕа ким хайа иннинэ чилиэнинэн киирбитэ. Бэйэтэ киирбитин таһынан, чугастааҕы ыалларын тардыбыта. Нэһилиэккэ бстаан артыаллар тэриллиилэригэр көх-нэм буолан, “Уччук” диэн холбоһук табаарыстыбаны тэрийсибитэ. Ол табаарыстыбаҕа Г.П.Абрамов, Д.П.Керемясов, Д.И.Бурнашев-Тоҥ Суорун, Д.Н.Бурнашев киирбиттэрэ.

Климентовтар, дьон-сэргэ ахтарынан, үөрэх айдааннаах ыал эбиттэр. Аҕалара Дмитрий Иванович нэһилиэнньэни бүттүүн кэлимсэ үөрэхтээһин саҕаламмытыгар обургу оҕолорун үөрэттэрбитэ. Онтон оскуола арыллыбытыгар хас да кыра оҕолорун өйүөнэн үөрэттэрэр кыахтара тиийбэтэҕэ. Оҕолорун үөрэхтээх дьон оҥортуур баҕа санаата туолар кыаҕыттан суоҕуттан аҕалара улаханнык мунчааран: “Маннык үтүө кэм, сэбиэт былааһа кэлбитигэр оҕолорум биһиги курдук үөрэҕэ суох хааларгыт табыллыбат” – диир этэ.

“Биһиги баайбыт-дуолбут – оҕолорбут. Атын баайа суох ыалбыт. Бу кыра дьоннорбутун дойдуларыгар-сирдэригэр, дьонноругар-сэргэлэригэр туһалыыр гына улаатыннарар баҕалаахпыт”, - диирэ үһү аҕалара.

Бу үтүө санаатын толороору, холкуоһуттан көҥүллэтэн, 1929 с. Дьокуускайга көһөн киирбиттэр. Уола Дмитрий Дмитриевич Климентов ахтарынан, Петровскай уулуссатыгар турар 18 № - дээх олбуорга биир дойдулааҕа Старостин Байбал (Күөх Байбал) диэн киһилиин балаҕан атыыласпыт. Аҕалара бэртээхэй мас ууһа буолан, онно салҕааһын туттан, кэҥэттэн олорбуттар. Чэй үүтүгэр диэн ийэлэрэ биир тарбыйахтаах ынаҕы, аҕалара көлүнэр биэтин илдьэ киирбиттэр. Дьокуускайга аҕалара тутууга уона “Туус-Балык” тэрилтэҕэ үлэлээбит. Прокопий, Терентий, Анастасия, Константин уонна мин хос эһэм Дьөгүөр бары ол балаҕантан отой чугас, билиҥҥинэн Дьокуускай 2 №-дээх оскуолатыгар үөрэнэн барбыттар. Оҕолорун ити курдук үөрэттэрэ сылдьан аҕалара 1934 с. суох буолбут.

Аҕалара баҕа санаата туолан Прокопий үп техникумун бастакы кууруһун, Терентий учуутал техникумун, Анастасия эмп техникумун, Константин сибээс техникумун бүтэрбиттэр, кыралара эмиэ хастыы да кылаас үөрэхтэммиттэр.

Ити курдук сэрии иннинэ бу ыалтан бастакы үөрэхтээх, анал идэлээх дьон тахсан испиттэр эбит. Сэрии буолбатаҕа буоллар балар үүнэн-сайдан, киһи киэн туттар дьоно буолуохтара хааллаҕа. Таайдарбыт Николай, Прокопий, Терентий, Константин Аҕа дойду көмүскэлигэр баара-суоҕа 20, 30, 40 саастарыгар олохторун толук уурбуттара. Түөрт ини-бии кырыктаах сэрии толоонуттан эргиллибэтэхтэрэ.

Константин Дмитриевич Климентов 1916 с.т. этэ. 1933 с. Майа сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1933-1936 сс. Дьокуускайга сибээс техникумугар үөрэммитэ, Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар сибээс үлэһитинэн сылдьыбыта. 1937-1938 үөрэх дьылыгар Дьокуускайдааҕы байыаннай оскуола курсана. 1938-1939 сс. 1-кы нүөмэрдээх колонияҕа ВОХР байыаһынан үлэлээбитэ. 1939-1941 сс. Свердловскайга ВТУЗ городокка байыаннай-пехотнай училище курсанынан сылдьыбыта. 1941 с. ыам ыйыгар үөрэҕин бүтэрэн, лейтенант званиелаах Псковскай уобаласка Идрица диэн пограничнай бөһүөлэккэ ананан тиийбитэ. Сэрии бастакы күнүттэн кыргыһыыга кыттыбыта. Ол туһунан дьонноро 1941 с. сэрии бастакы күннэригэр суруйбут суругун туппуттар. “Баҕар эргиллиэм, таҥаспын ыыттым, уураарыҥ”, - диэн суруйбут эбит. Баһыылката кэлбэтэх. Киниттэн уонна туох да сурах, сурук-бичик туппатахтар. Бу курдук Константин сэрии саҕаламмыт бастакы күннэригэр өлбүт. Кэлин биллибитинэн, кини Идрица куоракка көмүллүбүт. Баара эрэ ньө саастааҕа, кэргэн да ыла илигэ, оҕо да суоҕа. Бииргэ төрөөбүт быраата Климентов Дмитрий Дмитриевич ахтыбытынан, кини сүрдээх сымаҕас, эйэҕэс майгылааҕа. Уруһуйдьут эбит. Кыра бырааттарыгар көрбүт киинэлэрин, аахпыт кинигэлэрин туһунан элбэхтик сэһэргиир, тупсаҕайдык кэпсиир эбит. Бэс ыйыгар, окко киириэх иннинэ, нэһилиэктэринэн ыһыахтар буоллахтарына хос эһэм Егор Дмитриевич убайдарынаан илии-атах оонньуутугар, тустууга кыттар эбиттэр. Бырааттыылар эт-хаан өттүнэн сайдыылаах, бэйэлэрин кыанар, дьону кытта тэҥҥэ үлэлиир, ханнык да үлэттэн толлон турбат дьон эбиттэрэ үһү. Биирдэ хос эһэм 2-с Наахара ыһыаҕар убайынаан Константинныын иккиэн тустууга бастаан кэлбиттэр. Сорох ыһыахтарга ат сүүрдэллэрэ үһү.

1942 с., бэс ыйын 27 күнүгэр иккис улахан хомуурга икки ини-бии, Николай уонна Терентий, тэҥинэн ыҥырыллыбыттар. Климентов Николай Дмитриевич уолаттартан саамай улаханнара. Кини 1902 с. төрөөбүт. Осуолаҕа үөрэммэтэх. 1931-1933 сс. саҕана ликбеһи барбыт. Онон бэрт муҥунан наадатын бэлиэтэнэр уонна илии баттыыр эрэ эбит. Александра Романовна диэн кэргэннээҕэ, 1926 с. төрөөбүт Арамаан диэн уоллаахтара. Николай төрөөбүт нэһилиэгиттэн аармыйаҕа ыҥырыллыар дылы тэйбэтэх. 1931 с. “Сүбэ” диэн кыракый холкуос тэриллибитигэр чилиэнинэн киирбит. Баара эрэ 30-40 хаһаайыстыбалаах кыараҕас артыал “Алаас” уонна “Үрэх” диэн икки производственнай биригээдэлээҕиттэн “Алаас” диэн биригээдэтигэр наар биригэдьииринэн, онтон 1935-1938 сс. холкуос бэрэссэдээтэлиэн үлэлээбит. Мин хос эһэбинээн, быраатынан Дьөгүөрдүүн, хаста да холкуос түһээнин толорон, уонна сырыыны-айаны кыайар буоланнар, Ньылхаҥҥа, Алдан бириискэлэригэр ындыы таһыытыгар баран кэлбиттэр. Оччолорго хас биирдии холкуостан үстүү-түөртүү сыарҕа аттаах икки-үс киһини сыл аайы хайаан да ыыталлар эбит. Бу курдук холкуоһа чэчирии сайдарын туһугар бары күүһүн-уоҕун биэрбитэ. Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар ыҥырыллыбыт. Фроҥҥа барарыгар холкуоһун дьонугар: “Сэриигэ барбытдьону суохтаппакка, үчүгэйдик үлэлээҥ, холкуоскутун сайыннара, барҕарда туруҥ. Өлөксөөс, эн (кэргэнигэр) эр дьону суохтаппат төһүү үлэһит буолаар. Биһиги, баҕар, эргиллиэхпит суоҕа”, - диэбитэ үһү. Үөрэҕэ суох буолан аармыйаттан суруйбатах эбит. Дьонугар кини хайдах, ханна сылдьыбытын туоһулуур ханнык эмит сурук-бичик оҕото суох. Кинини 1943 с. олунньу ыйыгар сураҕа суох сүппүт диэн военкоматтар эппиттэр.

Прокопий Дмитриевич Климентов 1910 с. төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы финансовай техникум бастакы кууруһун бүтэрбитэ. Тыҥатыгар очагтаах буолан салгыы кыайан үөрэммэтэҕэ(ийэлэрэ 1934 с. сөтөл буолан өлбүтэ, онон оҕолор үксүлэрэ сөтөллөөх-туберкулезтаах этилэр). 1935-1939 сс. дойдутугар тахсан, “Сүбэ” холкуоска счетоводунан үлэлээбит. 1940-1941 сс. Прокопий Дьокуускайга киирэн холкуостар счетоводтарын куурустарыгар үөрэммит. Ол үөрэнэ сырыттаҕына 1941 с. атырдьах ыйыгар аармыйаҕа ылбыттар. Кини сэрииттэн эмиэ төннүбэтэҕэ. 1944 с. кулун тутар ыйга сураҕа суох сүппүтэ эрэ биллэр.

Климентов Терентий Дмитриевич 1912 с. төрөөбүт. 1936 с. учуутал техникумун бүтэрбит уонна 1942 с. сайыныгар дылы Наахара 7 кылаастаах оскуолатыгар математика уонна физика учууталынан, кэнники үс сыл үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Кэргэннэнэн, икки бастакы уолаттара иккилэригэр сылдьан, тымныйан өлүтэлээн хаалбыттар. 1942 с. бэс ыйын 27 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллар. Кэргэнэ үс ыйдаах ыарахан хаалар. Бу оҕо 1942 с. ахсынньы 26 күнүгэр төрөөбүт, онон Терентий Дмитриевич уол оҕоломмутун истэн баран, уола 6 ыйдааҕар өлбүт. Терентий 1943 с. от ыйыгар Орел куораттан чугас Марьино дэриэбинэ таһыгар госпитальга өлбүт. Кини аатырбыт Орел-Курскай дуҕатын кыргыһыыларыгар кыттыбыт, 9-с гвардейскай стрелковай дивизия 4-с гвардейскай стрелковай полкатыгар сулууспалаабыт. Орловскай уобалас Должанскай оройуонун Марьино дэриэбинэтигэр көмүллүбүт. Өлбүтүн туһунан биллэриитэ 1943 с. сайын атырдьах ыйыгар кэлбит.

Түмүгэ

Быйыл ыам ыйын 9 күнүгэр Кыайыы буолбута 80-сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээбиппит. Ол ынырык сэрии бүппүтүн кэнниттэн 80 сыл ааста.

Бу күн албан ааттаах хамандыырдарга уонна байыастарга, дойду маршалларыгар уонна борустуой саллааттарга сүгүрүйэбит.

Ити курдук алдьархайдаах аан дойду улуу сэриитигэр түөрт ини-бии Климентовтар Аҕа дойдуларын туһугар, кэнчээри ыччаттарын туһугар Россия киэҥ-нэлэмэн ньууругар охтубуттара, көмүс уҥуохтара онно хаалбыта.

Климентовтар оҕолоро кэлин: “Биһиги бука бары аҕалаах ийэбититтэн үлэҕэ дьулуурдаах, харыстаммат буолууга, дьоҥҥо-сэргэҕэ истиҥ, амарах, үтүө сыһыаннаах, ыарахаттары-күчүмэҕэйдэри кытта охсуһууга тулуурдаах буолууга үөрэммит эбиппит”, - диэн ахталлара.

2015 с. саҥаспыт Климентова Анна Иннокентьевна таһаартарбыт “Өйдүүбүт... Махтанабыт... Сүгүрүйэбит...” кинигэтэ биһиги төрүччүбүтүн өссө дириҥник хасыһан үөрэтэрбитигэр олук уурда. Аҕа көлүөнэбит дьоһун олоҕун өйдүү-саныы сылдьар, сэрии толоонноругар охтубут хаан уруу дьоммут сырдык ааттарын үйэтитэр, дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэр – ытык иэспит буолар.

Кыайыы күнэ биһиги дьиэ кэргэҥҥэ, бүтүн аймахха олус улахан суолталаах, чахчы даҕаны “харах уулаах бырааһынньык” буолар.

Биһиги, Климентовтар ыччаттара, төрүт дьон төрүөхтэрэ буоларбытынан киэн туттан тураммыт, кинилэр ааттарын үрдүктүк тутан, түһэн биэрбэт гына үөрэнэргэ, үлэлииргэ-хамсыырга, олорорго кыһаллыахпыт.

Туһаныллыбыт литература

• Д.Д.Климентов дьиэтээҕи архыыба. 2014 с.
• Т.М.Климентова ахтыыта. 2000-2004 сс.
• Илья Петров – Мастаах Уола “Ийэлэр харахтарын уута”, Дьокуускай, 1996 с.
• Өйдөбүнньүк кинигэ. Майа. 1995 с. Н.И.Ефремов
• Махтанабын, сүгүрүйэбин. Е.Сивцева. «Эркээйи», 2013 с. алтынньы 25 күнэ.
• Сырдык сулус буолан сыдьаайан. Майа с. 2006 с. “Эркээйи” редакциятын таһаарыыта.